1.2. Definicja stereotypu
Z pojęciem wizerunku wiąże się kolejne określenie, a mianowicie – stereotyp. Człowiek mający swój konkretny obraz funkcjonujący w jego otoczeniu, zostaje przypisywany do określonych grup. O przynależności do danej grupy mogą decydować kolejne elementy wizerunku: od umiejętności, związków rodzinnych do posiadanej władzy, majątku czy też sposobu ubierania się . Natomiast każda taka grupa podlega procesowi stereotypizacji. Zespół Metallica, któremu jest poświęcona niniejsza praca, należy do grup wykonujących szeroko pojętą muzykę metalową. Zarówno wykonawcy tego gatunku, jak i jego fani czy słuchacze, są silnie związani z ogólnie przyjętym stereotypem, który ogromnie wpływa na ich wizerunek, stąd konieczność wyjaśnienia czym jest stereotyp, jakie są jego rodzaje, czym charakteryzuje się jego powstawanie, dlaczego się utrzymuje i czy istnieją sposoby oraz konieczność walki z tym zjawiskiem.
Słowo „stereotyp” pochodzi z języka greckiego i wywodzi się od „stereo”, czyli przestrzenny oraz „typos” – wzorzec, odcisk . Zostało włączone do słownika nauk społecznych w roku 1922 przez Waltera Lippmanna, który próbował opisać skłonność ludzi do postrzegania osób, rzeczy, instytucji jako podobnych, kierując się ich wspólnymi cechami . Liczne badania nad stereotypami, które zapoczątkował swoją definicją Lippmann wykazały, że stereotypizacja niesie ze sobą niebezpieczeństwo obciążenia procesu myślenia. Gdy kierujemy się stereotypami, nasze postrzeganie jest pośpieszne, irracjonalne, bezzasadne i może doprowadzić do upraszczania rzeczywistości, a nawet jej fałszowania . Jednak Lippmann nie jest jedynym twórcą definicji stereotypu. Inni badacze traktują proces stereotypizacji mniej pejoratywnie, określając ją jako zwyczajny proces psychologiczny (Brown, Fishman, Vinacke) lub automatyczny proces kategoryzacji wpisany w nasz sposób postrzegania świata . Wątpliwości budzi definicja stworzona przez Hamiltona i Troliera, którzy twierdzą, że stereotyp to struktura poznawcza, która zawiera wiedzę, przekonania i oczekiwania obserwatora dotyczące pewnej grupy ludzi. Jest ona bowiem zbyt pojemna i stwarza niebezpieczeństwo pomylenia jej z definicją schematu poznawczego Fiske i Taylora. Mówi ona iż „schemat poznawczy można zdefiniować jako strukturę poznawczą, która reprezentuje wiedzę na temat danego pojęcia lub typu bodźca i zawiera jego atrybuty oraz związki pomiędzy tymi atrybutami” . Przykładem schematu poznawczego muzyków rockowych będzie wiedza na temat przedstawicieli tej grupy ludzi (zajmują się muzyką), oczekiwania wobec ich działań (ich celem jest nagrywanie muzyki i występowanie na scenie dla dużej grupy odbiorców), uczucia kierowane do nich (zazdrościmy im sławy, popularności, powodzenia i pieniędzy) oraz przekonania czyli stereotypy na ich temat – muzycy rockowi są rozwiąźli, nadużywają narkotyków oraz alkoholu.
Różnice poglądów badaczy nie kończą się na budowaniu definicji stereotypu, ale także na zakresie tego, co podlega stereotypizacji. Językoznawcy przyjmują, że oprócz wyobrażeń o człowieku, stereotypy obejmują także rzeczy i zdarzenia. Oznacza to, że obok „Polaka pijaka” istnieje „chytry lis” czy też całe złożone zdarzenia np. „huczne wesele” – a nawet stereotypy ideologiczne, dotyczące pojęć takich jak ojczyzna, solidarność, równość .
Zwykło się wyróżniać podział stereotypów na kulturowe (zbiorowe, grupowe) i indywidualne (społeczno-poznawcze). Kulturowe odnoszą się do wspólnych podzielanych opinii, natomiast indywidualne odnoszą się do doświadczeń konkretnej jednostki z daną grupą i ulegają ciągłym zmianom. Dlatego stereotyp kulturowy jakiejś społeczności może diametralnie różnić się od postrzegania indywidualnego osoby będącej członkiem tej grupy. Ponadto ma on o wiele większy zasięg i rozprzestrzenia się w obrębie danej kultury, co tworzy wiedzę zbiorową, podzielaną i używaną w obrębie danej społeczności. Oprócz stereotypów kulturowych i indywidualnych wyróżniamy także trafne, nietrafne, negatywne, pozytywne, neutralne oraz zróżnicowane pod względem możliwości ich zmiany i zakresu działania. Bez względu na podział, wszystkie stereotypy charakteryzują się specyficznymi cechami takimi jak:
• apoznawczość, prowadząca do uproszczenia i braku możliwości udowodnienia nieadekwatności;
• nasycenie afektywne, pobudzanie różnych emocji;
• subiektywność – odnosząca się do trafności sądu;
• stałość – mała podatność na zmiany;
• uogólnianie;
• akceptacja społeczeństwa – przyzwolenie społeczne na posługiwanie się stereotypami.
Podstawowym powodem, dla którego stereotypy zakorzeniły się w sposobie postrzegania we wszystkich kulturach świata, są ograniczenia ludzkiego mózgu. Mijając codziennie setki ludzi na ulicy, nie jesteśmy w stanie poznać każdego z osobna tak dobrze, aby uzyskać o nim obiektywny, realny osąd – nie mówiąc już o poznaniu wszystkich ludzi na całym globie. Przez to nasz umysł tworzy skróty myślowe, grupuje ludzi pod względem ich wspólnych cech i dokonuje automatycznej kategoryzacji. Pomaga ona zredukować nam liczne bodźce, które płyną do nas z otoczenia. Podstawowy podział jaki stosujemy dokonując kategoryzacji, jest to określenie czy dana osoba jest do nas podobna czy się od nas różni. Najczęściej bierzemy tutaj pod uwagę podstawowe cechy, które są zauważane najwcześniej, już przy pierwszym kontakcie. Należą do nich płeć, rasa czy wiek. Te kategorie nazywa się pierwotnymi lub podstawowymi, bowiem krystalizują się w umyśle automatycznie, niezależnie od nas.
Główną zaletą stereotypów jest możliwość błyskawicznej oceny danej osoby, wydania osądu w jak najkrótszym czasie przy minimalnym wysiłku poznawczym. Niestety przez automatyczność tego działania istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że taki osąd nie będzie prawdziwy. Jednak okazuje się, że jest to sprawa drugorzędna. Ludziom zależy bowiem na uzyskaniu jakiejkolwiek oceny i opinii w krótkim czasie, nie musi być ona wcale słuszna i zgodna z rzeczywistością . Kolejna zaleta procesu stereotypizacji to fakt, iż dzięki niej jesteśmy w stanie przewidzieć prawdopodobne motywy, postawy i zachowania innych osób. Daje nam to poczucie bezpieczeństwa i reguluje nasze oczekiwania względem różnych relacji społecznych .
Dużą role w kreowaniu i rozpowszechnianiu stereotypów w społeczeństwie mają media. Dzieje się tak dlatego, że przyjęło się traktować prasę, telewizję, radio i internet jako instrumenty, które pomagają nam weryfikować swoje sądy. Jeżeli nasze poglądy, postawy i przekonania zgadzają się z tymi przedstawianymi w mediach, uznajemy je za słuszne, normalne i powszechnie akceptowane. Jednak należy pamiętać, że wszystkie media są przepełnione stereotypami. Ich wykorzystywanie można zauważyć analizując chociażby spoty reklamowe: np. w reklamach produktów spożywczych zazwyczaj wykorzystuje się stereotypowy model rodziny, w której to kobieta jest odpowiedzialna za porządek czy posiłki w domu, a mężczyzna za dostarczenie środków na jego utrzymanie.
Poza wymienionymi przeze mnie zaletami istnienia i posługiwania się stereotypami występują także liczne wady tego zjawiska. Większość funkcjonujących w społeczeństwie stereotypów jest negatywnych i budują one napięcia między grupami społecznymi, a także są źródłem uprzedzeń. Te z kolei definiujemy jako opinie na temat jakiegoś obiektu ukształtowaną przed zetknięciem się z nim. Jednak Gardner w roku 1994 zawęził definicję uprzedzenia do negatywnej oceny jakiegoś bodźca , co poprzez oczywiste związki między stereotypami a uprzedzeniami udowadnia, że mogą one prowadzić do niekorzystnych zjawisk społecznych. Przykładami takich zjawisk mogą być: dyskryminacja, seksizm, rasizm oraz wszelkie przejawy agresji wynikającej z przynależności do danych grup.
Analizując zjawiska występowania stereotypów i uprzedzeń możemy wyciągnąć proste wnioski. Stereotypy ułatwiają nam życie, upraszczają proces poznawczy i umożliwiają nam szybszą ocenę sytuacji oraz regulację naszych oczekiwań względem zupełnie nieznanych nam osób. Mimo iż większość stereotypów jest fałszywych i często wpływają one negatywnie na wizerunek grup i jednostek, a także zawsze istnieją od nich wyjątki, pozbycie się ich z funkcjonowania społeczeństwa wydaje się niemożliwe. Znacznie większą wagę przykłada się jednak do walki z uprzedzeniami, których występowanie niesie za sobą poważniejsze konsekwencje i prowadzi do nienawiści i agresji między danymi grupami. Jednym z wielu sposobów zwalczania uprzedzeń jest hipoteza kontaktu Allporta . Mówi ona, że aby osłabić lub zlikwidować wzajemne stereotypy i uprzedzenia, należy umożliwić dwóm grupom kontakt. Wówczas w naturalny sposób między tymi społecznościami wytworzą się nowe zasady wspólnego funkcjonowania. Jednak przy tej teorii należy pamiętać o dodatkowych warunkach, aby kontakt okazał się pozytywny:
• równym statusie uczestników interakcji;
• wspólnych celach;
• współpracy międzygrupowej;
• wsparcia ze strony znanych autorytetów.
Pettigrew przedstawiając swoje badania uzupełnia tę listę o „potencjał przyjaźni” . Innym sposobem na pozbycie się uprzedzeń jest pogłębianie wiedzy na temat obcych grup, sposobie ich funkcjonowania, myślenia i odczuwania. Ponadto istnieje także pojęcie daltonizmu społecznego, które sugeruje nam, że przynależność grupowa nie powinna w żaden sposób wpływać na to jak postrzegamy innych. Przykładem zastosowania daltonizmu społecznego może być firma, która zatrudniając pracownika nie zna jego wieku, płci czy rasy, a jedyne informacje jakich oczekuje to kwalifikacje zawodowe – na ich podstawie dokonuje rekrutacji.
Przypisy:
E. Sampson, Jak tworzyć własny wizerunek, tłum. A. Białkowska-Gużyńska, Warszawa 1994, s. 15-18.
T. D. Nelson, Psychologia uprzedzeń, tłum. A. Nowak, Gdańsk 2003, s. 21 – 322.
M. Chodakowska, Antyczne korzenie współczesnych stereotypów, [w:] Stereotypy – walka z wiatrakami, red. A. Bujanowska, Lublin 2011, s. 13-15.
J. Bartmiński, O stereotypach i profilowaniu słów kilka, [w:] Stereotypy – walka z wiatrakami, red. A. Bujanowska, Lublin 2011, s. 35.
Gordon Allport – pierwszy badacz, który sprecyzował warunki, w jakich kontakt skutecznie przeciwdziała uprzedzeniom i stereotypom międzygrupowym, T. D. Nelson, Psychologia uprzedzeń, tłum. A. Nowak, Gdańsk 2003.
Thomas Pettigrew – profesor psychologii społecznej w Kalifornijskim uniwersytecie, badacz relacji między rasą białą i czarną w Stanach Zjednoczonych, http://pettigrew.socialpsychology.org/, [dostęp: 21.05.2014].
